Bahan Letupan: Kawalan Daripada Stor Hingga Misfire

Bahan letupan di tapak pembinaan memerlukan kawalan berterusan daripada penerimaan, penyimpanan dan pengangkutan hingga penggunaan, pemulangan baki dan pengurusan keadaan luar biasa. Peraturan 23(1) menetapkan bahawa kontraktor kerja pembinaan (CWC) hendaklah, setakat yang boleh dipraktikkan, menyimpan, mengangkut dan menggunakan apa-apa bahan letupan dengan cara yang selamat dan terkawal.

Keperluan utama Peraturan 23

Subperaturan 23(2) menetapkan bahawa peledak bahan letup hanya boleh digunakan atau dihidupkan di tapak pembinaan selepas langkah yang sesuai dan mencukupi diambil untuk memastikan tiada orang terdedah kepada risiko kecederaan daripada letupan, unjuran atau serpihan benda yang berterbangan. Garis Panduan JKKP perenggan 171–173 menghendaki CWC mengambil kira pentaksiran risiko, merujuk pelan fasa pembinaan (CPP), melaksanakan langkah kawalan dan mewujudkan prosedur kerja selamat bagi penyimpanan, pengangkutan dan penggunaan.

JKKP menyatakan bahawa CWC boleh merujuk BS 5607:2017 atau standard antarabangsa yang diiktiraf. Panduan itu juga mengarahkan rujukan kepada agensi penguatkuasaan berkaitan seperti Polis Diraja Malaysia (PDRM), pihak berkuasa tempatan (PBT), Akta Bahan Letupan 1957 dan Kaedah-Kaedah Bahan Letupan 1923. Keperluan lesen, permit atau kelulusan hendaklah disahkan terus dengan pihak berkuasa yang berkenaan bagi aktiviti dan lokasi projek; artikel ini tidak menentukan kelayakan atau kebenaran khusus.

Tetapkan kuasa dan kompetensi

CWC perlu menetapkan struktur kawalan dengan jelas: siapa menyelaras kerja peletupan, siapa dibenarkan menerima atau mengeluarkan stok, siapa menjaga tempat simpanan, siapa memasang kawalan perimeter, siapa memberikan amaran dan siapa boleh mengisytiharkan kawasan selamat. Semak lesen, permit, kompetensi, skop kerja dan tempoh sah sebelum mobilisasi. Gelaran jawatan sahaja bukan bukti kuasa.

Senarai hubungan perlu merangkumi pengurusan projek, pembedil atau pakar berkaitan, keselamatan tapak, PDRM, PBT, pemilik tanah, pemilik utiliti dan pihak jiran apabila relevan. Tetapkan kaedah menghentikan kerja, menaikkan isu dan mengurus kehilangan komunikasi. Tiada arahan tidak formal boleh mengatasi prosedur diluluskan.

Stor, pengeluaran dan pemulangan

Gunakan tempat simpanan yang sah dan sesuai dengan syarat pihak berkuasa. Kawal kunci, akses, keadaan, pengasingan bahan yang perlu dipisahkan, papan tanda dan pemeriksaan. Jangan menyimpan bahan letupan di pejabat tapak, kabin, kenderaan atau lokasi sementara yang tidak diluluskan. Kawal sumber pencucuhan dan pastikan tindakan kecemasan khusus lokasi tersedia.

Setiap penerimaan, pengeluaran, pemindahan, penggunaan dan pemulangan perlu mempunyai rekod yang boleh dijejaki kepada tarikh, masa, jenis, kuantiti, pihak menyerah, pihak menerima dan baki. Buat rekonsiliasi sebelum dan selepas kerja. Sebarang perbezaan stok, kehilangan, kerosakan atau bahan yang tidak dapat dipadankan perlu mencetuskan henti kerja, kawalan lokasi dan pemberitahuan melalui saluran yang diluluskan.

Pengangkutan dan serahan terkawal

Rancang laluan, masa, kenderaan, pengawasan dan titik serahan menurut syarat undang-undang serta pihak berkuasa. Elakkan perhentian tidak perlu dan pastikan bahan kekal di bawah kawalan pihak dibenarkan. Jangan campurkan pengangkutan dengan penumpang atau muatan lain yang tidak dibenarkan. Semak keadaan pembungkusan dan dokumen sebelum berlepas dan ketika serahan.

Di tapak, tetapkan laluan yang tidak bersilang dengan kawasan awam, kerja panas atau pergerakan loji yang tidak berkaitan. Bahan dibawa ke tempat kerja hanya mengikut keperluan pelan diluluskan. Baki hendaklah dikira dan dikembalikan melalui proses rasmi—bukan dibiarkan di workface.

Perimeter, amaran dan pelepasan

Pelan peletupan perlu menentukan kawasan bahaya berdasarkan penilaian kompeten, keadaan muka batu, kaedah, unjuran dan pihak terdedah. Kawal semua jalan, denai, aras, bangunan, laluan air atau titik masuk yang boleh membawa orang ke kawasan tersebut. Pengawal akses mesti memahami masa menutup dan membuka semula laluan serta tidak meninggalkan pos sehingga dilepaskan.

Gunakan urutan amaran yang telah dipersetujui dan difahami oleh pekerja serta jiran terjejas. Sahkan pengosongan melalui rekod atau komunikasi positif; ketiadaan jawapan bukan pengesahan bahawa kawasan kosong. Hanya pihak yang dinamakan boleh memberikan kebenaran akhir untuk menghidupkan peledak dan kemudian mengisytiharkan kawasan selamat selepas pemeriksaan yang diperlukan.

Misfire: kekalkan kawalan, jangan menyiasat sendiri

Pelan perlu memasukkan aturan misfire sebelum kerja bermula: siapa mengambil alih kawalan, bagaimana perimeter dikekalkan, bagaimana orang diberi amaran, siapa boleh menilai, saluran komunikasi dan rekod keputusan. Jika hasil peletupan diragui, anggap kawasan belum selamat. Hentikan kemasukan dan kerja berkaitan, kekalkan kawalan, dan ikuti prosedur yang diluluskan, arahan pihak berkuasa serta pengeluar yang berkenaan.

Jangan menetapkan tempoh menunggu sejagat atau mengajar kaedah teknikal pemulihan melalui taklimat umum. Masa dan tindakan bergantung pada sistem, keadaan, prosedur diluluskan serta arahan pihak berkuasa. Hanya orang yang diberi kuasa dan kompeten boleh membuat penilaian serta pelepasan. Semua bahan atau lubang yang tidak dapat dipadankan mesti kekal sebagai isu terbuka sehingga diselesaikan secara rasmi.

Contoh rekaan MY-31-01

Contoh rekaan — bukan insiden sebenar, statistik atau kesimpulan undang-undang. Sebuah projek pemotongan batu di Pahang merancang satu kerja peletupan terkawal. CPP, pentaksiran risiko dan pelan khusus menetapkan pengawal jalan, amaran kepada premis berhampiran, rekonsiliasi inventori dan pihak yang boleh memberi pelepasan.

Selepas urutan dimulakan, pasukan tidak dapat mengesahkan hasil seperti yang dijangka. Penyelia tidak membenarkan operator excavator masuk. Perimeter dan pengawal dikekalkan, isu dimaklumkan kepada pihak berkuasa teknikal yang dinamakan, inventori serta rekod diperiksa dan prosedur misfire dilaksanakan oleh orang diberi kuasa. Kawasan hanya dibuka semula selepas pemeriksaan serta pelepasan direkod. Contoh ini sengaja tidak memberikan arahan teknikal, jarak atau tempoh.

Tindakan pematuhan

1. Sahkan lesen, permit, kelulusan dan kompetensi dengan PDRM, PBT serta pihak berkaitan.
2. Selaraskan pentaksiran risiko, CPP dan prosedur kerja selamat.
3. Tetapkan kuasa bagi stok, pengangkutan, perimeter, firing dan pelepasan.
4. Gunakan tempat simpanan serta laluan yang dibenarkan.
5. Rekod dan rekonsiliasi setiap pergerakan inventori.
6. Kawal semua titik masuk dan gunakan pengesahan pengosongan positif.
7. Wujudkan amaran, komunikasi kecemasan dan pelan misfire sebelum kerja.
8. Hentikan kerja bagi perbezaan stok, komunikasi gagal atau hasil yang diragui.
9. Buka semula kawasan hanya selepas pemeriksaan dan pelepasan berkuasa.

Bukti untuk disimpan

Simpan lesen dan permit; surat pihak berkuasa; rekod kompetensi serta pelantikan; pentaksiran risiko; CPP; prosedur penyimpanan, pengangkutan, firing dan misfire; pelan perimeter; pemberitahuan jiran; daftar stok; baucar pengeluaran serta pemulangan; rekonsiliasi; pemeriksaan tempat simpanan dan kenderaan; rekod amaran serta pengawal; log komunikasi; rekod cuaca atau keadaan apabila berkaitan; laporan pemeriksaan selepas kerja; ketidakakuran dan bukti penutupan.

Kegagalan lazim

• Permit atau kompetensi tamat tempoh tetapi tidak disemak semula.
• Stok dipegang di lokasi sementara yang tidak dibenarkan.
• Pengeluaran dan pemulangan tidak direkonsiliasi pada hari yang sama.
• Laluan awam atau denai kecil terlepas daripada pelan perimeter.
• Ketiadaan jawapan radio dianggap sebagai kawasan kosong.
• Kerja lain dibenarkan masuk sebelum pelepasan berkuasa.
• Misfire dirawat sebagai kelewatan operasi biasa.
• Rekod generik tidak boleh dipadankan dengan kerja sebenar.

Senarai semak penyelia

• Adakah semua lesen, permit, kompetensi dan skop masih sah?
• Adakah bahan berada di bawah kawalan pihak dibenarkan sepanjang masa?
• Adakah inventori masuk, keluar, guna, baki dan pulang sepadan?
• Adakah semua titik akses, jiran dan utiliti dikenal pasti?
• Adakah setiap pengawal memahami arahan serta pelepasan?
• Adakah pengosongan disahkan secara positif?
• Adakah hanya pihak dinamakan boleh menghidupkan peledak?
• Adakah pelan misfire tersedia dan difahami tanpa menggalakkan tindakan sendiri?
• Adakah kawasan diperiksa sebelum dibuka semula?
• Adakah semua keputusan serta pengecualian direkodkan?

Rujukan utama JKKP/DOSH dan PDRM

Rujuk Peraturan 23, P.U. (A) 147/2024, *Garis Panduan CDM Edisi Pertama 2026* perenggan 171–173, serta halaman rasmi pelesenan am PDRM. Dapatkan pengesahan khusus projek daripada pihak berkuasa berkaitan.